چکیده

امروزه پرداختن به موضوع هوش­ مصنوعی[۱]، چالش­ها و ملاحظات مطرح در آن به عنوان شاخه­ ای از فناوری که به واسطه ­ی قابلیت­های هوشمندسازی و هوش مصنوعی مولد[۲]، نقش بسیار مهمی را در جنبه ­های مختلف زندگی بشری پیدا نموده، در حوز­ی کارشناسی رسمی دادگستری و بررسی­ های قانونی و حقوقی از یک سو و به ­عنوان ابزاری برای کمک در فرآیند تحلیل و بررسی کارشناسی و ارائه ی نظریه کارشناسی و همچنین ابزارهای مرتبط با ارجاعات کارشناسی اهمیت ویژه ای پیدا نموده و مورد توجه قرار گرفته است. 

تا کنون بیشتر به­ مقوله هوش ­مصنوعی و کاربردهای آن به عنوان موضوع بررسی های کارشناسی و تحقیق و تفحص ادله ­ی الکترونیکی پرداخته شده[۳]؛ این درحالی ­است که با ظهور فناوری­های پیشرانه دیگر هوش مصنوعی در حوزه ­های شبکه­ های عصبی و یادگیری عمیق و در ادامه هوش­ مصنوعی مولد، به ­نظر می­رسد که توجه و استفاده از این فناوری به­ عنوان ابزاری در دسترس سازمان­های قانونی و قانون­گذار برای انتخاب رشته و صلاحیت­ های مناسب به­ منظور ارجاعات کارشناسی و همچنین کمک به کارشناسان رسمی دادگستری درخصوص تحلیل، بررسی، تهیه متن و نگهداری داده­های حائز اهمیت در گزارش­ های کارشناسی، رشد و شتاب بیشتری بگیرد.    

صرفنظر از کاربرد سامانه ­های مبتنی برهوش­ مصنوعی به عنوان موضوع تحقیق و تفحص و بررسی ­های کارشناسی و یا به ­عنوان ابزاری برای کمک به امور کارشناسی، آشنایی با این حوزه از دانش و فناوری و جنبه ­ها و چالش­های فنی، قانونی و حقوقی، اخلاقی و ملاحظات مطرح در آن، ضروری می­باشد.   

در ادامه سعی شده تا بطور خلاصه به این موضوعات پرداخته شود.

مقدمه ای در آشنایی با هوش مصنوعی

تعاریف مختلفی از هوش­ مصنوعی ارائه شده است، که می­توان به تعاریف زیر اشاره نمود:

هوش­مصنوعی به سیستم­های رایانه­ای با قابلیت اجرای عملیات پیجیده نظیر استدلال، استنتاج، تصمیم ­گیری و حل مسائل که پیشتر تنها توسط انسان قابل انجام بود، اشاره می­کند. امروزه واژه ی هوش­ مصنوعی به طیف گسترده­ای از فناوری­هایی که با استفاده از این فناوری ضمن اجرای فعالیت­های مختلف، خدمات متنوعی را ارائه می ­نمایند، اشاره می­کند[۴].    

سازمان دفاع ملی آمریکا (۲۰۱۹) تعاریف زیر را ارائه نموده است،

• هر سیستم مصنوعی که در شرایط گوناگون و غیرقابل پیش­بینی و بدون نظارت و دخالت قابل توجه عامل انسانی، اقدام به اجرای کارها نموده و یا اقدام به یادگیری از طریق مجموعه ­ی داده­های دریافت شده و ارتقای کیفیت انجام کارها می­نماید.
• هر سیستم مصنوعی توسعه داده توسط نرم­افزارهای رایانه ­ای، سخت­ افزارها ویا سایر تجهیزات که به­ نوعی امکان اجرای کارها و فعالیت­ هایی را می­دهند که به ­نوعی نیاز به درک انسان­ گونه، شناخت و تشخیص، طراحی، یادگیری، ارتباط و کارهای فیزیکی دارند.
• یک سیستم مصنوعی که با هدف فکر و عمل کردن مشابه (ونه دقیقا) انسان؛ از طریق الگوریتم­ها و ساختارهای آگاهانه و شبکه ­های عصبی، طراحی شده است.
• مجموعه­ای از تکنیک­ ها، شامل یادگیری ماشین که برای انجام کارهایی که نیاز به شناخت و آگاهی مشابه انسان دارند، طراحی و استفاده می­شوند.
• سیستم مصنوعی که برای انجام کارها بصورت ادراکی طراحی شده و مورد استفاده قرار می­گیرد. مانند عامل نرم ­افزاری هوشمند یا یک ربات توکار که برای رسیدن اهداف از طریق ادارک، استدلال و یادگیری، ارتباط و تصمیم­گیری و اقدام، استفاده می­کند.

و یا تعریف ارائه شده در سند ملی هوش مصنوعی ایران[۵]،

به توانایی ماشین برای انجام عملکردهای خودکار و نظام ­مند از جمله یادگیری، درک، استنتاج، حل مسئله، پیش­بینی، تصمیم­ گیری و اقدام از طریق به ­کارگیری دانش، اطلاعات و پردازش داده ­ها گفته می­شود که منشاء اثرگذاری ­های گسترده بر انسان و روابط انسانی در محیط فیزیکی یا مجازی و همچنین بازتاب­های زیست­ محیطی است. هوش ­مصنوعی ماهیتی داده­ای، شبکه ­ای، الگوریتمی، خوشه ­ای، لایه ­ای و یکپارچه مبتنی بر منطق ­های کلاسیک و سایر منطق ­های نوین دارد.  

با توجه به تعاریف ارائه شده، هوش­ مصنوعی سامانه ­ی مصنوعی مبتنی بر نرم­ افزارهای رایانه ­ای بوده که با استفاده از شرایط محیط و پارامترهای ورودی، الگوریتم ­های استنتاج، و داده­ های یادگرفته شده اقدام به حل مسئله، ارائه­ ی تصمیم و یا انجام عملی می­کند.  

بنابراین آشنایی با ابزارها، زیرساخت­های نرم ­افزارهای رایانه ­ای مورد استفاده در پیاده­ سازی و توسعه سامانه ­های نرم ­­افزاری سیستم ­های هوش­ مصنوعی و داده­های ذخیره ­شده، انتقال داده­ها، شبکه­ و اینترنت و همچنین الگوریتم ­های یادگیری، جستجو و استنتاج از اهمیت ویژه ­ای برخوردار می­باشد. بنابراین می­توان این­گونه مطرح نمود؛ صرف نظر از مورد کاربرد سیستم هوش­مصنوعی، استفاده از متخصصین حوزه­ ی نرم­افزارها و سخت ­افزارهای­ رایانه ­ای و همچنین شبکه ­های رایانه ­ای و سیستم­ های مبتنی بر اینترنت امری ضروری و اجتناب ناپذیر می­باشد[۶]. 

هوش­ مصنوعی به­ عنوان ابزاری در امور مرتبط با کارشناسی رسمی دادگستری

از کاربردهای هوش مصنوعی می­توان به انتخاب رشته(ها) و صلاحیت(­ها) مناسب و متناسب به­ منظور اجرای قرارهای کارشناسی اشاره نمود. می­توان به موارد زیر به عنوان برخی از دلایل این کاربرد اشاره نمود:

• تنوع رشته و صلاحیت­ های کارشناسی
• هم­پوشانی در رشته و صلاحیت­های کارشناسی و دشواری در تشخیص مناسب­ترین رشته و صلاحیت
• پیچیدگی تشخیص موضوع بررسی و انتخاب رشته و صلاحیت مناسب
• عدم دسترسی به افراد خبره در بررسی موضوعات کارشناسی (قرار) و انتخاب رشته و صلاحیت مناسب
• پیشنهاد برای استفاده از بیش از یک رشته و صلاحیت برای اجرای قرار کارشناسی
• سایر موارد از این دست

هوش ­مصنوعی به دلیل ماهیت هوشمندسازی و استفاده از داده­ های یادگرفته شده و همچنین امکان استفاده از سوابق پردازش داده­ها و اضافه نمودن آن­ها  به مجموعه­ی داده­های یادگرفته شده[۷] می­تواند به­عنوان ابزاری قوی در انتخاب رشته و صلاحیت­های کارشناسی مورد استفاده قرار گیرد.

در این نوع کاربرد، سامانه­­ی هوش­مصنوعی با تفکیک متن قرار کارشناسی و تبدیل آن به کلیدواژه­ها، با استفاده از الگوریتم­های مناسب جستجو در بانک اطلاعاتی کلیدواژه­ها سعی در رسیدن به رشته و صلاحیت مناسب، دارد. همان­گونه که مشاهده می­گردد، هراندازه کلیدواژه­های انتخاب و یادگرفته شده، از نظر معنا و ترکیب یک، دو یا سه کلمه؛ مناسب­تر باشند، می­توان انتظار رسیدن به نتیجه مناسب­تری را داشت. درعین­حال الگوریتم­های تصمیم­گیری و سیستم خبره در سامانه­ی هوش­مصنوعی نیز از اهمیت زیادی برخوردار می­باشد.          

هوش­مصنوعی می­تواند به عنوان ابزاری برای کمک در بررسی­های کارشناسی و انشاء نظریه­های کارشناسی و مواردی از این دست نیز مورد استفاده قرار گیرد. از آن­جمله می­توان به موضوعات زیر اشاره نمود:

• استفاده در تحلیل موضوع کارشناسی و استفاده از نتایج کارشناسی­های گذشته (به ­عنوان مثال در کاشناسی ساختمان، اطلاعات مبلغ ارزیابی، جانمایی موضوع ارزیابی و شرایط ارزیابی) با هدف ارائه­ی نظریه­های کارشناسی دقیق­تر و پرهیز از اختلاف فاحش در برآوردهای کارشناسی
• استفاده از هوش­مصنوعی در انشاء نظریه­های کارشناسی (هوش­مصنوعی مولد[۸]) با هدف رسیدن به قالب­های هماهنگ در نظریه­های کارشناسی
• استفاده از ابزارهای هوش­مصنوعی در تحلیل و بررسی مستندات، فایل­ها و داده­ها و استخراج ادله­ی الکترونیکی
• و سایر موضوعات  

هوش­ مصنوعی به­عنوان موضوع بررسی­های کارشناسی

هوش ­مصنوعی به دلیل ویژ­گی­های متمایز و منحصر بفردی که ارائه می­نماید، به­عنوان یک فناوری می­تواند در تولید و تو.سعه سامانه­ها و تجهیزات هوشمند بکارگرفته شود. از آن­جمله می­توان به کاربردهایی نظیر؛ هوش­مصنوعی به­عنوان ابزاری برای خودکارسازی و استفاده در اتومبیل­های خودران، هوش­مصنوعی به­عنوان ابزاری برای شبیه­سازی حرکات، صورت و صدای انسان، هوش­مصنوعی به­عنوان ابزاری برای طراحی و ایجاد سامانه­های هوشمند و تصمیم­یار در حوزه­ی مختلف مانند ساختمان، کشاورزی، پزشکی و دارویی، فناوری اطلاعات و موارد دیگر اشاره نمود.

از دیدگاه کارشناسی رسمی دادگستری، بررسی سیستم ­های هوش­مصنوعی و موضوعات مرتبط با آن، صرفنظر از این­که سامانه­ی هوش­مصنوعی خود موضوع بررسی بوده و یا به­عنوان بخشی از رخداد (موثر در وقوع رخداد) بررسی می­گردد، از جنبه­های مختلف قابل طرح می­باشد:

• حسگرها و دریافت ­کننده ­های اطلاعات و شرایط محیط در سیستم هوش ­مصنوعی
• برنامه­ ی نرم­ افزاری موتور جستجو، استنتاج و تصمیم ­گیری و استفاده از الگوریتم ­های مرتبط با آن در سیستم هوش ­مصنوعی
• برنامه ­ی نرم­ افزاری یادگیری ماشین و استفاده از الگوریتم­های مرتبط با آن در سیستم هوش­ مصنوعی
• داده ­های یادگرفته شده
• سامانه ­های سخت ­افزاری بکار رفته در سیستم هوش­ مصنوعی (با توجه به عملکرد و وظیفه ­ی سیستم هوش مصنوعی)

یک کارشناس می­بایست بتواند با درنظر گرفتن شرایط و نوع جرم و یا رخداد موضوع بررسی، نسبت به تعیین سیستم هوش­مصنوعی به­عنوان عامل وقوع جرم و یا به­عنوان بخشی از جرم رخ داده شده، اظهارنظر نموده و سپس نسبت به تعیین صحنه ­جرم[۹] اقدام نماید. صحنه ی جرم در سیستم­های هوش­مصنوعی به تعیین یک یا بیش از یک عامل از عوامل پنج­گانه موثر در بررسی سیستم­های هوش­مصنوعی اقدام نماید.    

به این مجموعه اقدامات، فرآیند تحقیق و تفحص ادله­ی الکترونیکی[۱۰] اطلاق می­شود و بصورت معمول از چهار اقدام، تعیین محل وقوع جرم[۱۱]،  بررسی و جمع­آوری ادله­ی الکترونیکی[۱۲]، تحلیل و بررسی ادله­ی الکترونیکی[۱۳] و مستندسازی و ارائه­ی ادله­ی الکترونیکی[۱۴] تشکیل شده است.      

از آنجایی­که صحنه­ی جرم موضوع بررسی جرم یا رخداد مرتبط با سیستم­های هوش­مصنوعی سامانه­های نرم­افزاری، سخت­افزاری رایانه­ای و شبکه­ی اینترنت بوده، لذا ادله­ی جمع­آوری و بررسی شده، از نوع ادله­ی الکترونیکی می­باشد.

[۱] Artificial Intelligence

[2] Generative AI

هوش مصنوعی مولد، قابلیت هوش مصنوعی در ایجاد متن، تصاویر، و یا محتواهای دیگر با استفاده از مدل­های مولد می­باشد. این مدل­های هوش مصنوعی ضمن یادگیری الگوها و ساختار اطلاعات ورودی طبقه­بندی شده، اقدام به تولید اطلاعات جدید با مشخصات مشابه می­نمایند.   

[۳] همان­گونه که در ادامه بیشتر شرح داده خواهد شد، در این گونه موارد یا سامانه­ی مبتنی بر هوش­مصنوعی خود عامل وقوع جرم یا رخداد بوده و یا این که  به­نحوی در وقوع رخداد یا ارتکاب جرم تاثیر داشته و یا دارند.     

[۴] Coursera website (Online education)

[5] سندملی هوش­مصنوعی، شورای­عالی انقلاب فرهنگی – ۱۴۰۳

[۶] در حوزه­ی کارشناسی رسمی دادگستری؛ این موضوع در صلاحیت کارشناسان رشته رایانه، فناوری اطلاعات و فضای مجازی می­باشد.

[۷] Reinforcement Learning

[8] به این شاخه از هوش مصنوعی مولد LLM (Large Language Model) و GPT (Generative Pre-trained Transformer) اطلاق می­شود.

[۹] Crime scene

[10]Digital Forensic Investigation

[11]Recognizing and Preparation Crime Scene

[12] Investigation and Collection Digital Forensics

[13] Analysis and evaluation Digital Forensics

[14] Reporting and Presentation Digital Forensics